کلیات
هوجقان یکی از روستاهای شهرستان مرند در استان آذربایجان شرقی است. هدف بنده از نوشتن این تحقیق، به خاطر نقش برجسته اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و تاریخی این روستا در شهرستان مرند و هم چنین نقش تاثیرگذار خوانین آن در تاریخ معاصر آذربایجان و ایران می باشد. از طرفی چون بنده اصالتاً از اهالی آن روستا می باشم، بنابراین ، این امر همت بنده را مضاعف نمود تا بتوانم تحقیقی در وسع خود، در این موضوع گردآوری کرده باشم. مهمترین سئوالات مطرح در ذهنم در طی این تحقیق عبارت بودند از اینکه وجه تسمیه هوجقان چیست ؟ و نقش خوانین آن در تاریخ معاصر این روستا و مرند چه بود؟ که به دنبال پاسخیابی به این سئوالات در طی این تحقیق سئوالات فرعی دیگری نیز در ذهنم بوجود آمد مثل علت به وجود آمدن هوجقان درمحل فعلی ، چگونگی قدرت یافتن خوانین ، علت همراهی آنان با قوای استبداد و سپس تغییر موضع آنها و اینکه چه کارهای مهمی این خوانین در سطح شهرستان مرند انجام داده اند؟ و پایان کار آنها چگونه بود؟
البته فرضیه ای که در طی این تحقیق در مورد وجه تسمیه هوجقان به آن رسیدم این است که نام هوجقان ممکن است از ترکیب دو کلمه ن هوجا» و « قان» یا « کان» به معنی محل استاد و فرهنگ باشد. همچنین آنچه باید در مورد نقش خوانین در تاريخ معاصر مرند بايد اشاره كنم اين است كه ممكن است به علت اينكه اين خوانين نماینده « سرورالسلطنه » همسر مظفرالدین شاه در 11 روستای مهم و اقتصادی مرند بودند و عامل حکومتی محسوب می شدند ، در حوادث مشروطیت درکنار قوای استبداد قرار گرفتند و دلیل تغییر موضعشان بعدها به نفع مشروطیت شاید کشته شدن حاج علی خان به همراه شجاع نظام (حاکم مرند) بوده باشد. البته آنچه که باید ذکر شود این است که در مورد هوجقان و تاریخ معاصر آن قبلاً هیچ تحقیقی صورت نگرفته است بنابراین بنده در طی این تحقیق بجز چندین کتاب که جسته و گریخته اشاراتی به نام هوجقان و نقش خوانین آن در جریان مشروطیت و بعد از آن ، و کارهای عمرانی حاج موسی خان داشتند به چیز دیگری دسترسی نداشتم که این کتابها عبارتند از تاریخ مشروطه احمد کسروی ،قیام آذربایجان و ستارخان حاج اسماعیل امیر خیزي ، کتاب مرند شهرنوح پیامبر فیروز یاوری و همچنین کتاب بسیار ارزشمند آقای میرهدایت سیدمرندی با عنوان .. نگاهی به تاریخ مرند، که البته کتاب اخیر بیش از سایر کتابها مورد استفاده اینجانب قرار گرفت . بنابراین بنده سعی نمودم بیشتر تحقیق خود را بصورت میدانی و مصاحبه با اهالی روستا و سالمندان و بازماندگان خوانین هوجقان انجام دهم که البته در نوشتن این تحقیق سعی نموده ام درمورد اتفاقات تاریخی به نکاتی که همه مصاحبه شوندگان به آن اتفاق نظر داشتند اشاره کنم . که البته جا دارد از حسن همکاری تمامی عزیزانی که در طول تحقیق با بنده همکاری داشتند تشکر و قدردانی نمایم .
البته لازم به یادآوری می باشد که به علت گذشت نزدیک یکصد سال از پایان کار خوانین و نبودن مدارک و اسناد کافی از آن دوره و هم چنین درمورد خود هوجقان ، این تحقیق دارای ضعفها و نواقصی است که امید است به دیده اغماض به نواقص این حقیر نگریسته شود.
جغرافياي هوجقان
شهرستان مرند از شهرستان های استان آذربایجان شرقی، از نظر موقعیت جغرافیا بین طول شرقی و عرض شمالی قرار دارد. جمعیت شهرستان براساس آمار سال 1383، 236152 نفر می باشد. روستای هوجقان (هةجه وان) در 4 کیلومتری شمال شرقی مرند در جنوب رودخانه زیلبیر قرار دارد و بنا به آمار مرکز بهداشت روستا، جمعیت هوجقان در سال 1389، 585 خانوار و 1996 نفر می باشد.که نسبت به آمار سال 1375 که جمعیت روستا 2307 نفر بود، 311 نفر کاهش جمعیت مشاهده می شود که از علل اصلی آن کاهش زاد و ولد و مهاجرت به شهرهای بزرگ می باشد. جمعیت روستا میان سال بوده و درصد باسوادی مردم 85% می باشد.
پيشينه تاريخي هوجقان
گرداگرد روستا پر از باغات انبوه سیب و زردآلو و آلبالو می باشد که هنگام وارد شدن به روستا جنگل های شمال در ذهن تداعی می شود. بنا به گفته اهالی سی، چهل سال پیش نزدیک 25 قنات و چشمه( گولدرون، محمود سلطان، علی خندان، خانم کهریزی، خان کهریزی، حاج علی عباس، حاج آغاملی، بالاسو، قوم کهریزی، خرمن چایی، گوزه باشی،چيمن اوستو، تزه کهریز، همت آباد و ...) در سطح این روستا جاری بود که تمامی آنها در طی سی سال اخیر به علت استفاده از چاه های عمیق خشک شده اند که تنها آثار تعداد معدودی از کوره های زیر زمینی قنات ها که گاه به 3 الی 4 کیلومتر می رسد، باقی مانده است. بنا به گفته اهالی جای اصلی روستا در قسمت شرقی روستای فعلی قرار داشت که در اثر زلزله شدیدی که روی داده به محل فعلی منتقل شده است که با توجه به این که حادث شدن زلزله در اذهان مردم هنوز باقی مانده، می توان تاریخ این زمین زلزله را با زلزله بزرگ تبریز و مرند در ژانویه 1780 (1 محرم 1194 ه.ق) مطابقت داد که البته آثار قبرستان هایی در آن حوالی هنوز باقی مانده است. لازم به ذکر است مجسمه هایی به شکل قوچ تا چندین سال قبل در این قبرستان ها وجود داشت که اخیرا به غارت رفته اند البته باید اشاره نمود که وجود تپه های باستانی «جوانگرلر» در جنوب شرقی و تپه های «درینگه» در شمال شرقی هوجقان و ساحل جنوبی رودخانه زیلبیر که اخیراً توسط غارتگران میراث فرهنگی در اثر بی توجهی مسئولین امر حفاری هایی در آنها صورت گرفته، همگی گواه بر پیشینه تاریخی این منطقه می باشد.
اقتصاد هوجقان
حرفه اصلی ساکنان روستا از زمان های دور بافت پارچه ویژه ای به نام «بز» بوده که به آغ بز (بز سفید) معروف بوده است که بعد ها مدل های دیگری بنام مدل چیتی و باغلاما (چیل) نیز در روستا بافته شده است ولی از چهل، پنجاه سال پیش به بعد با آمدن پارچه های جدید دیگر صنعت بز بافی در روستا از بین رفت و جای خود را به بافت انواع فتیله، کمربند اسلحه و غیره داد و در سال های اخیر بافت لوازم مورد نیاز مبل از جمله اورکن، سرمه، نوار سرمه و ریش در سطح روستا رونق دارد که در کنار آنها چندین کارخانه بزرگ نخ تابی نیز مشغول فعالیت می باشند. در کنار بافندگی که حرفه 70 الی 80 درصد مردم روستا می باشد. کارهای دیگری نظیر باغداری، کشاورزی و تا حدودی دامداری به علت وجود آب و چاههای عمیق فراوان در اطراف روستا از رونق خاصی برخوردار می باشد. البته صنایع دیگری مثل نجاری و کابینت سازی نیز در روستا وجود دارد. که بنا به آمار دقیق مرکز بهداشت روستا ، تعداد 292 کارگاه صنعتی در روستا وجود دارد. که 493 نفر در این کارگاه ها مشغول فعالیت می باشند
وجه تسمیه هوجقان
اسماعيل امير خيزي در كتاب قيام آذربايجان و ستارخان مي نويسد : «هجوان مخفف هوجقان، و آن دهي است در چهار كيلومتري شمال مرند». بنا به نظر آقای میر هدایت سید مرندی نویسنده کتاب نگاهی به تاریخ مرند، در زبان ارمنی کلمه «ایجه وان» وجود دارد. که معنی فرودگاه (اتراق گاه) را می دهد. نظریه دوم و اصلی ایشان نیز این است که پسوند «وان» به معنی جایگاه و محل بر روی بسیاری از شهرها و روستا های آذربایجان وجود دارد. مثل شیروان ، نخجوان، وان، کندوان، سیوان که ممکن است هئجه وان به معنی محل قوم هئجه باشد. اما به نظر آقای حاج سلیمان هوجقانی نوه حاجی موسی خان معروف کلمه هوجه همان خوجه يا استاد در زبان ترکی به علاوه پسوند کان یا قان به مفهوم محل اساتید و فرهنگ می باشد. البته بنا به عقیده بنده نظريه آقای هوجقانی به واقعیت نزدیکتر است. زیرا ما پسوند های کان یا قان و وان را بر روی اسامی بسیاری از شهرها و روستا های آذربایجان که بسیاری از آن ها در طول تاریخ هیچگاه تحت تسلط قوم ارمنی نبوده اند، داریم. هم چنین با توجه به ترک بودن اقوام منطقه و وجود اقوام التصاقی زبان از پیش از 3500 سال پیش در منطقه مثل اورارتورها ، با توجه به کتیبه های موجود از آن ها در منطقه ورزقان در نزدیکی مرند، می توان با اطمینان گفت: کلمه هوجه همان معنی استاد را دارد و در هیچ یک از زبان های موجود در پیرامون این منطقه کلمه هوجه معنی خاص ندارد.
ادامه دارد... گرداورنده:حسین ابراهیم پور
